ทำไมเครื่องบินถึงบินอ้อม ไม่บินเป็นเส้นตรง
เคยเปิดแอปติดตามเที่ยวบินแล้วสงสัยไหมว่า ทำไมเครื่องบินจากอเมริกาไปยุโรปถึงบินอ้อมขึ้นไปทางกรีนแลนด์ ทั้งที่เส้นตรงบนแผนที่ดูใกล้กว่าเยอะ คำตอบไม่ได้มีแค่ข้อเดียว แต่เป็นการเจรจากันของ 4 ปัจจัย ตั้งแต่รูปทรงโลก ลมชั้นบน กฎความปลอดภัย ไปจนถึงเรื่องการเมืองระหว่างประเทศ
เส้นตรงบนแผนที่ ไม่ใช่เส้นตรงบนโลกจริง
โลกเป็นทรงกลม แต่แผนที่ที่เราคุ้นเคยเป็นกระดาษแบน นักทำแผนที่ต้อง "ยืด" พื้นผิวโค้งให้แบนราบ ทำให้เกิดการบิดเบือนรูปทรงและระยะทาง เส้นทางที่ดูตรงที่สุดบนแผนที่แบบ Mercator จึงไม่ใช่เส้นทางที่สั้นที่สุดจริง
เส้นทางที่สั้นที่สุดจริงบนพื้นผิวทรงกลมเรียกว่า great circle route หรือเส้นวงกลมใหญ่ ลองจินตนาการเอาเชือกมาขึงระหว่าง 2 จุดบนลูกโลก เชือกจะโค้งไปตามผิวโลก นั่นคือเส้นทางที่สั้นที่สุด แต่พอฉายเส้นโค้งนั้นลงบนแผนที่แบนๆ มันจะกลายเป็นเส้นโค้งที่ดูเหมือนอ้อมไปอ้อมมา ทั้งที่จริงแล้วสั้นกว่าเส้นตรงบนแผนที่ด้วยซ้ำ ยิ่งเที่ยวบินไกลเท่าไหร่ ความต่างของระยะทางระหว่างสองแบบก็ยิ่งเห็นชัดเท่านั้น เช่น เส้นทางมาดริด-นิวยอร์ก เส้นตรงตามแผนที่ยาวกว่าเส้น great circle ราว 170 ไมล์ทะเล
ลมชั้นบนที่ทำให้ขาไปกับขากลับไม่เท่ากัน
ปัจจัยต่อมาคือ jet stream หรือกระแสลมความเร็วสูงที่พัดจากตะวันตกไปตะวันออกในชั้นบรรยากาศสูง ปกติความเร็วลมอยู่ราว 150-350 กิโลเมตรต่อชั่วโมง แต่ในบางช่วงที่กระแสลมแรงจัด อาจพุ่งขึ้นไปได้ถึงกว่า 400 กิโลเมตรต่อชั่วโมง เที่ยวบินขาตะวันออก (เช่น อเมริกาไปยุโรป) มักบินแทรกเข้าไปในกระแสลมนี้เพื่อรับแรงส่งลม แม้จะทำให้ระยะทางเพิ่มขึ้นบ้าง แต่ประหยัดเวลาและเชื้อเพลิงกว่ามาก ส่วนเที่ยวบินขากลับ (ตะวันตก) จะบินหลบออกจากกระแสลมเพื่อไม่ให้โดนลมต้าน นี่คือเหตุผลที่เที่ยวบินไป-กลับเส้นทางเดียวกัน ใช้เวลาบินไม่เท่ากันเสมอ
กฎความปลอดภัยที่บังคับให้บินตามเส้นทางที่กำหนด
เครื่องบินโดยสารสมัยใหม่ส่วนใหญ่มีแค่ 2 เครื่องยนต์ และต้องบินตามกฎที่เรียกว่า ETOPS (Extended Operations) ซึ่งกำหนดว่าตลอดเส้นทางบินเหนือมหาสมุทรหรือพื้นที่ห่างไกล เครื่องบินต้องอยู่ในระยะที่บินไปถึงสนามบินสำรองได้ภายในเวลาที่กำหนด (มักอยู่ที่ 180-370 นาที) เผื่อกรณีเครื่องยนต์ขัดข้อง เส้นทางจึงอาจถูกดัดโค้งให้ผ่านใกล้สนามบินสำรองเหล่านี้ แทนที่จะตัดตรงข้ามมหาสมุทรเปิดโล่งๆ
น่านฟ้าและการเมืองก็เป็นเส้นแบ่งที่มองไม่เห็น
นอกจากปัจจัยทางฟิสิกส์และวิศวกรรมแล้ว เส้นทางบินยังถูกกำหนดโดยสิทธิ์การบินผ่านน่านฟ้าของแต่ละประเทศ บางประเทศไม่อนุญาตให้สายการบินบางชาติบินผ่าน หรือปิดน่านฟ้าชั่วคราวจากสถานการณ์ความขัดแย้ง ทำให้เที่ยวบินต้องอ้อมเป็นระยะทางไกลขึ้นมากเพื่อเลี่ยงพื้นที่เหล่านั้น ยิ่งเส้นทางที่เคยผ่านประเทศที่มีข้อจำกัดด้านน่านฟ้า สายการบินก็ยิ่งต้องวางแผนเส้นทางใหม่ทั้งหมด แม้จะทำให้ใช้เวลาบินนานขึ้นและสิ้นเปลืองเชื้อเพลิงมากขึ้นก็ตาม
เอาไปเล่าต่อได้เลยว่า...
เส้นทางบินที่ดูอ้อมไปมาบนแอปติดตามเที่ยวบิน ไม่ใช่เพราะนักบินหลงทางหรือบินมั่ว แต่เป็นผลจากการคำนวณที่ซับซ้อน ทั้งรูปทรงโค้งของโลกที่ทำให้เส้นโค้งกลายเป็นเส้นทางสั้นที่สุด แรงลมชั้นบนที่ประหยัดเวลาได้มหาศาล กฎความปลอดภัยที่ต้องอยู่ใกล้สนามบินสำรองเสมอ และเส้นแบ่งน่านฟ้าทางการเมืองที่มองไม่เห็นแต่ข้ามไม่ได้ ครั้งหน้าที่เห็นเส้นทางบินโค้งแปลกๆ บนแอป ก็รู้ไว้ว่านั่นคือเส้นทางที่ผ่านการคำนวณมาอย่างดีที่สุดแล้ว ไม่ใช่ทางอ้อมที่ไร้เหตุผล
แหล่งอ้างอิง:
